نیم نگاهی به روابط اقتصادی همسایگان؛
روابط ایران و ترکمنستان در بخش انرژی؛ فرصتها و چالشهای پیش رو
در نگاهی کلی، صرف همسایگی ایران با ترکمنستان، قابلیت انتقال انرژی ترکمنستان ازطریق ایران به بازارهای جهانی، برای ایران فرصت بوده وهست. اما نکته اینجاست که اغلب این فرصتها مورد توجه قرارنگرفته و یا تلاشها در جهت تامین منافع از طریق آنها با شکست مواجه شده است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی دانا به نقل از صاحب نیوز، پس از آنکه ترکمنستان درآبان ماه۱۳۷۱هجری شمسی(۲۷اکتبر۱۹۹۱م) مستقل گردید، جمهوری اسلامی ایران جزء اولین کشورهایی بود که این کشور را به رسمیت شناخت و در دی ماه۱۳۷۰در عشق آباد، پایتخت ترکمنستان اقدام به تاسیس سفارت نمود.این نمایندگی سیاسی برای مدتی در سطح کاردار بود و در اردیبهشت ۱۳۷۱ به سطح سفیر ارتقا یافت واین آغازمناسبات بین دو کشور بود.
, شبکه اطلاع رسانی دانا , صاحب نیوز,جمهوری اسلامی ایران به دلایل ذیل به ایجاد برقراری ارتباط با ترکمنستان اهمیت داد و بدان توجه دارد:
,۱- وجود بیش از ۱۲۰۰کیلومتر مرز مشترک
,۲- تاثیرات مثبت یا منفی اوضاع ترکمنستان درامنیت داخلی ایران
,۳- اعتقاد به همکاری های منطقه ایی و پیشبرد توسعه اقتصاد منطقه ای
,۴- مسلمان بودن اکثریت جمعیت ترکمنستان و اشتراکات مذهبی
,۵- ریشه های تاریخی وفرهنگی دو کشورکه خود به خود موجب نزدیکی دو ملت می شود.
,از سوی دیگر دلایل توجه ترکمنستان به برقراری وایجاد ارتباط با جمهوری اسلامی ایران را می توان در موارد ذیل ذکر نمود:
,۱- هم مرزی،همسایگی وملاحظات امنیتی مشابه،
,۲- استفاده از وزنه ایران برای برقراری توازن سیاسی در منطقه، خصوصا با روسیه
,۳- استفاده ازامکانات و توانمندی های اقتصادی جهت باز سازی اقتصاد ملی
,۴- اشتراکات تاریخی،مذهبی و فرهنگی.
,از زمان فروپاشی شوروی، همکاریهای اقتصادی میان دو کشور ایران و ترکمنستان وجود داشته است. این همکاری ها در زمینه انتقال انرژی (بالاخص گاز) و صدوراقلامی (مانند پنبه)، ارتباطات(پست، تلگراف، تلفن، مطبوعات، رادیو و تلویزیون)، حمل و نقل(راههای زمینی، دریایی، هوایی و راه آهن) و حتی همکاری درسازمانهای اقتصادی منطقه وجهانی (مانند اکو) دیده می شود. اما همکاری در زمینه انرژی بین دو کشور وصادرات گاز ترکمنستان به ایران از اهمیت خاصی برخوردار است که در ذیل به تشریح آن پرداخته می شود:
,ترکمنستان یکی ازتولیدکنندگان مهم نفت و گاز در میان کشورهای استقلال یافته آسیای مرکزی به شمار می رود که ظرفیت و منابع عظیم آن به دلیل نبود گزینه های صادراتی محدود شده است. ایران یکی از گزینه های مورد توجه ترکمنستان در صادرات گاز است. مذاکرات خرید گاز دردوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی آغاز شد. پس از توافقات صورت گرفته و با احداث یک خط لوله ۱۹۰کیلومتری به قطر۴۰ اینچ، صادرات گاز ترکمنستان به ایران در سال۱۳۷۶ه.ش آغاز شد. نیازاف در کنفرانس نفت وگازعشق آباد در سال۲۰۰۱، احداث این خط را دستاوردی ارزشمند و حادثه ای تاریخی خواند. اگرچه سران ترکمنستان در دو مرحله یعنی سالهای ۱۳۸۴ و اواسط زمستان بسیار سردسال۱۳۸۶، صادرات گاز به ایران را قطع کردند اما این اقدام به زعم آنها صرف جنبه اقتصادی داشت و از سوی ایران نوعی اعتراض شدید به قیمت پایین گاز تعبیر شد؛ اما پس از فروکش نمودن بحران در روابط گازی، سران دو کشور به توافق رسیدند که عشق آباد نرخ گاز را به ۱۳۰دلار به ازای هر هزار متر مکعب درنیمه اول و۱۵۰دلاردر نیمه دوم درسال۱۳۸۷برساند و بدین ترتیب بود که ترکمنستان از ۶اردیبهشت سال۱۳۸۷صادرات گاز به ایران را مجددا از سرگرفت. اگرچه قطع گاز در اوج سرمای زمستان۱۳۸۶منجر به تیرگی روابط دوکشور برای مدتی شد؛ اما توجه به اینکه صادرات گازاز این مسیر توان چانه زنی عشق آباد در برابر مسکو را ارتقا می بخشد، ترکمنستان همچنان علاقه مند به افزایش صادرات گاز خود از این مسیر و تعامل سازنده با ایران بود. در سال۱۳۸۵سران دوکشوردرباره عقد قرار داد افزایش صادرات گاز ترکمنستان به ایران از۸میلیارد مترمکعب به دست کم ۱۴میلیاردمتر مکعب درسال توافق کردند.این قرار دادهمچنین ناظر به واردات روزانه ۴۰ هزاربشکه نفت خام ترکمنستان از بنادرشمالی و پالایش آن و کسر هزینه های پالایش فرآورده های نفتی برای صادرات دوباره آن با ارزش افزوده بود. اما خبرقطع صادرات گاز ترکمنستان به استان های شمالی در هفته پایانی آبان ماه سال ۱۳۹۱ و همزمان با سرمای پاییزی، به بهانه اختلاف در زمینه نحوه واریز بهای گاز و وصل مجدد قطره چکانی آن ، ایران را برآن داشت تا در پی طرح هایی باشد تا وابستگی خود را به گاز ترکمنستان کاهش دهد. بنابراین همزمان با آغاز دور جدید مذاکرات گازی تهران- عشق آباد، شرکت ملی گاز ایران هم دست از تمهیدات بیشتر برای کاهش وابستگی و افزایش خودکفایی از واردات گاز طبیعی از ترکمنستان برنداشت و تعریف و اجرای مسیرهای جدیدی برای انتقال گاز فازهای پارس جنوبی به استانهای شمال و شمالشرق و تقویت شبکه گاز در این مناطق رامورد توجه قرار داد.
,در تحلیل و بررسی صادرات گاز ترکمنستان به ایران باید گفت که ایران به عنوان یکی ازهمسایگان ترکمنستان، به دلایل جغرافیایی و اقتصادی می تواند سهم مهمی در روند توسعه همکاری های دوجانبه داشته باشد که به این شرح است:
,۱- توان بالا در خدمات مهندسی نفت و گاز
,۲- همجواری با کشورهای مصرف کننده گاز
,۳- دارا بودن مصرف انرژی در مناطق مختلف کشور
,۴- امکان معاوضه گاز
,۵- دسترسی به آبهای آزاد و سهولت رساندن نفت وگاز به بازارهای بین المللی
,۶- دارا بودن دانش فنی ونیز داشتن نیروی متخصص دراین زمینه
,۷- تمایل ترکمنستان به کاهش وابستگی به سیستم انحصاری گاز روسیه.
,علاوه برموارد ذکر شده، توجه به اصول دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران نیز اهمیت همکاری در زمینه انرژی با ترکمنستان را آشکار می کند. محورهای اصلی دیپلماسی انرژی ایران عبارت است از:
,۱- تبدیل شدن به مسیر ترانزیت اصلی منابع نفت وگاز حوزه خزر از طریق احداث خطوط لوله برای انتقال مستقیم این منابع یا طرح معاوضه
,۲- تبدیل شدن به مرکز تولید و توزیع منطقه ایی منابع انرژی با توجه به طرحهای در دست مذاکره ی انتقال گاز به پاکستان و هند(خط لوله صلح)، ارمنستان و ترکیه و اروپا.
,۳- سرمایه گذاری در زمینه اکتشاف وبهره برداری از میدانهای جدید نفتی(مثل آزادگان) و حفظ موقعیت در اوپک از طریق افزایش ظرفیت های تولید نفت
,۴- سرمایه گذاری در زمینه بهره برداری از میدان های گازی
,۵- استفاده از دیپلماسی انرژی برای تاثیرگذاری بر معادلات وفرآیندهای تولید وفروش انرژی در جهان از طریق : دیپلماسی نفتی در اوپک بر محور تقویت این سازمان از طریق دیدارها و تماس های سیاسی عالی رتبه؛ ارائه طرح ایجاد اوپک گازی با حضورکشورهای عمده ی تولید کننده گاز مثل روسیه،قطر،عربستان،الجزایر.
,هر چند عامل انرژی ظرفیت بالقوه ای را برای همکاری دو کشور ایران و ترکمنستان فراهم کرده است؛ اما واقعیت این است که این همکاری ها تاکنون درحد مطلوب نبوده ویا حداقل با آنچه که در هنگام استقلال ترکمنستان انتظار می رفت، فاصله دارد. چالش هایی که در زمینه همکاری ها در بخش انرژی دو کشور وجود دارد را می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد. برخی از این چالش ها مستقیما به دو کشور وظرفیت ها و اقدامات آنها مربوط است وبرخی دیگرناشی از شرایط منطقه ای وبین المللی است. در زمینه روابط دوجانبه، اولین نکته، مبهم و نامطمئن بودن فضای سرمایه گذاری خارجی در ترکمنستان است. این موضوع از همان سالهای ابتدایی فروپاشی شوروی به مانعی جدی برای توسعه روابط تبدیل شد. البته در سالهای اخیر و از زمان روی کارآمدن بردی محمداف برنامه اصلاحات اقتصادی در این کشور به اجرا گذاشته شد.دراین برنامه توسعه بخش های مختلف اقتصادی و تولیدی به ویژه حوزه ی نفت وگاز، کشاورزی و نساجی و همچنین بخش خصوصی مورد توجه قرار گرفته و یارانه ها و کمک های دولتی کاهش یافته و یا در برخی موارد حذف شده است و قیمت کالا وخدمات به تدریج واقعی تر می شود. به علاوه ترکمنستان در سال۲۰۰۸بالغ بر ۲/۲میلیارد دلار سرمایه خارجی را برای افزایش تولید وصادرات گاز خود جذب نمود و این رقم درسالهای بعد افزایش یافت. البته اینکه ایران تاچه حد بتواند از این ظرفیت پیش آمده استفاده کند، خود موضوع دیگری است که از سویی به ظرفیتهای سرمایه گذاری ایران در شرایط کنونی و ازسوی دیگر به کیفیت فعالیت دستگاه دیپلماسی و نهادهای اقتصادی ایران در زمینه سازی و اجرای سرمایه گذاری ها مرتبط است روندی که تاکنون وجود داشته با چشم انداز مطلوب فاصله زیادی دارد. در بیان کلی می توان گفت مهم ترین چالشی که در روابط دو کشور در مورد انرژی، درارتباط مستقیم با خود طرفهای رابطه وجود دارد، به سیاستهای غلط دو دولت مربوط است با توجه به اصلاحاتی که در ترکمنستان در حال انجام است لازم است ایران نیز درباره سیاستهای خود در این کشور و به طور کلی در منطقه بازاندیشی کند. مهم ترین مشکلات دراین زمینه، عدم پیوند لازم بین عرصه اقتصاد و سیاست و شکل نگرفتن راهبردی برای برقراری این پیوند، عدم بهره گیری از ژئوپلتیک ایران درحوزه انرژی و نیز عدم شناخت ایران از ساختارهای اقتصادی منطقه می باشد. بخش دوم چالش ها، ناشی از عوامل منطقه ای و بین المللی است که از سطحی بالاتر بر روابط دو کشور تاثیرگذار هستند. دراین زمینه مهم ترین عامل، خصومت موجود بین ایران و آمریکا و تلاشهای آمریکا برای ممانعت از حضور ایران در پروژه های انرژی منطقه است. سرمایه گذاریهای ایران در بخش انرژی منطقه می تواند باعث افزایش قدرت و نفوذ ایران و همچنین ارتقای توان تاثیرگذاری بر تحولات اقتصادی و سیاسی منطقه شود. عبورمسیرهای انتقال نفت وگاز ازایران نیزمی تواند از یک سو باعث افزایش اهمیت راهبردی ایران شده و از سوی دیگر، موجب ایجاد همگرایی منطقه ای، اعتمادسازی، کاهش تهدیدهای امنیتی برای ایران و وابستگی متقابل شود. مسلما هیچ یک از این اتفاقات نمی تواند خوشایند امریکا باشد بنابراین آمریکا به عنوان ابرقدرت جهانی با استفاده از ابزارهای گوناگون اقتصادی و سیاسی جهت خنثی کردن اقدامات ایران تلاش می کند. مهم ترین نمونه این تلاش ها را می توان در پروژه خط لوله ترکمنستان-ایران-ترکیه مشاهده کرد. در واقع نقش و نفوذ امریکا نه تنها درموارد گوناگون از روابط ایران و ترکمنستان درحوزه انرژی جلوگیری کرده بلکه باعث شده ترکمنستان به صورت رقیبی برای ایران در آید.علاوه بر عامل سیاسی و مخالفت های امریکا، عامل دیگر که از سطح بین المللی بر روابط دو کشور تاثیرگذار است عامل اقتصادی است منابع انرژی آسیای مرکزی بازی بزرگی را شکل داده که در حال حاضرقدرتهای عمده اقتصادی جهان درگیر ان هستند.علاوه بر روسیه که در منطقه دارای نقش و نفوذ سنتی است وآمریکا و اروپا که ازسالهای اولیه پس از فروپاشی شوروی در منطقه فعال هستند چین نیز در سالهای اخیر در آسیای مرکزی واز جمله ترکمنستان ،سیاست اقتصادی فعالی را در پیش گرفته است.مهم ترین نمود این سیاست را در خط لوله ترکمنستان-قزاقستان-چین مشاهده می کنیم. بنابراین ایران برای داشتن نقش فعال وبه طور خاص در ترکمنستان، باید با رقبایی بسیارقدرتمند رویارو شود.علاوه براین،ایران به دلیل تحریم های شورای امنیت،حتی درصورت وجود توان اقتصادی لازم ،امکان درگیر شدن جدی در بخش انرژی منطقه را ندارد. مجموع این عوامل چالش هایی جدی را از بعد بین المللی برای همکاری ایران و ترکمنستان در بخش انرژی به وجود می آورد.
,در نگاهی کلی، صرف همسایگی ایران با ترکمنستان، قابلیت انتقال انرژی ترکمنستان ازطریق ایران به بازارهای جهانی، برای ایران فرصت بوده وهست. اما نکته اینجاست که اغلب این فرصتها مورد توجه قرارنگرفته و یا تلاشها در جهت تامین منافع از طریق آنها با شکست مواجه شده است.
,اما بر اساس دو سطحی که در بحث چالش ها مورد توجه قرار گرفت می توان به فرصتهای موجود نیز اشاره کرد و به ارائه راهکار پرداخت. درسطح روابط دوجانبه، بازاندیشی سیاستهای اقتصادی ایران در رابطه با ترکمنستان ضرورتی انکار ناپذیر است. ایران می تواند ازیک سو با تکیه بر ظرفیت های سیاسی، فرهنگی و روابط موجود، پایه محکم تری برای سیاستهای اقتصادی خود فراهم کند. اهمیت این امر وقتی آشکار می شود که توجه کنیم ترکمنستان برمبنای سخنان رئیس جمهوراین کشور، اولویت اصلی سیاست خارجی خود را به همکاری با همسایگان و ازجمله ایران اختصاص داده است. از سوی دیگر، ایران باید به دنبال راهکارهایی برای عقد قراردادهایی قابل اتکاتر ازمعاوضه نفت یا انتقال محدود گاز باشد تا طرف ترکمن را نیزبه اجرای تعهدات خود پایبندتر کند. عقدقراردادهای بلند مدت با سیستم مشخص و پیش بینی شده و تعیین قیمت دراین راستا نیز ضروری است. علاوه بر این، سازمان همکاری اقتصادی(اکو) نیز می تواند به عنوان فرصتی برای توسعه روابط دو کشور در بخش انرژی تلقی شود. هرچند سازمان اکو نیز در روند فعالیت خود به دلایل فراوان با موفقیت لازم روبه رو نبوده است.البته ترکمنستان از همان زمان که به فکر مسیرهای جایگزین انتقال انرژی بود سعی داشت تا درهرطرح، حداقل یکی ازاعضای اکو را وارد کند. همچنین نیازاف همیشه بیان می کرد که پروژه های خط لوله ترکمنستان با برنامه های اکو همسو است اما درعمل هیچ یک از فعالیتهای ترکمنستان دراین بخش، زیر چتر رسمی اکو نبوده است. به هرحال در صورت توجه بیشتربه این نهاد منطقه ای و افزایش نفوذ وتاثیرگذاری آن درمعادلات منطقه ای بین اعضا، این سازمان می تواند چارچوب مناسبی برای توسعه همکاری های ایران وترکمنستان دربخش انرژی باشد. از نظر بین المللی نیز به نظر می رسد تا زمانی که تقابل غرب و ایران به دلایل مختلف ادامه دارد مشکلات نیز ادامه خواهد داشت. دراین بخش به نظر می رسد تنش زدایی با جامعه بین المللی بهترین و شاید تنها ابزار ایران برای رسیدن به منافع خود است. البته امریکا به عنوان دشمن دائمی همواره درپی چیزی بیش ازتنش زدایی معقول و بهبود روابط بوده اما درمورد اروپا و سایر کشورها پیگیری چنین سیاستی از سوی ایران می تواند تامین کننده منافع کشور باشد. درمجموع با وجود همکاری های موجود هنوز، حوزه های فراوانی در بخش انرژی وجود دارد که می تواند در راستای ارتقای روابط دوکشور مورد استفاده قرار بگیرد؛ اما گسترش همکاری ها منوط به رفع چالش ها و تلاشهایی برای استفاده حداکثر از فرصتهاست.
,______________
, , مریم عمادی]
ارسال دیدگاه