به مناسبت هفته وقف انجام شد؛
معرفی بزرگ ترین و مهم ترین قنات وقفی استان زنجان/ قنات هشت شعبه ای واقف زنجانی در دوران سخت خشکسالی
قنات سرچشمه به عنوان بزرگترین و مهم ترین قنات وقفی استان زنجان است که دارای هشت شعبه بوده است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ وقف نامه قنات سرچشمه زنجان از اسناد تاریخی استان زنجان است که به خط شکسته نستعلیق، با مرکّب بر روی کاغذ کاهی رنگ به سال 1294 هـ .ق در دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار وقف شده است.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا,این وقف نامه برای تعیین وضعیت وقفی «قنات سرچشمه» ـ که بزرگ ترین و مهم ترین قنات زنجان است ـ نگاشته شده است. این قنات 33 حلقه چاه دایر و 141 حلقه چاه بایر داشته و مبدأ آن در اراضی قریه دیزج و مظهر آن در داخل شهر، محله معروف به «شکر الله میرزا» بوده است.
, .,سند مذکور در 36 سطر نوشته شده و 26 نفر شاهد بر آن مهر زده اند. پشت سند هم مهر عبدالحسین که بانی و صاحب قنات بوده است، دیده می شود.
,با توجه به وقف نامه موجود، حاج عبدالحسین، شش دانگ قنات مشهور به «قنات سرچشمه» را وقف عام کرده است.
, .,,
*بازخوانی وقف نامه بزرگترین قنات زنجان
, *بازخوانی وقف نامه بزرگترین قنات زنجان,کارشناس متون و کتیبه های اسلامی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان در خصوص وقفنامه قنات سرچشمه با اشاره به بازخوانی وقف نامه بزرگترین قنات تاریخی زنجان، اظهار داشت: در سال 1288 هجری قمری در زنجان قحطی و خشکسالی رخ داد که به سال مجاعه نیز معروف شد.
,پرستو قاسمی اندرود با بیان اینکه بر اثر این خشکسالی عده زیادی از مردم به دلیل کمبود آب و بروز آلودگی فوت کردند، تصریح کرد: مردم از حاج عبدالحسین تاجر زنجانی که از ثروتمندان و بانیان خیر شهری بود تقاضای چاره اندیشی کردند.
,وی با اشاره به اینکه به دستور این فرد خیر حفر قنات سرچشمه با تقبل هزینه آن آغاز شد، تصریح کرد: این زنجانی در سال 1294 هجری قمری این قنات را وقف کرد.
, .,این کارشناس متون و کتیبه های اسلامی با بیان اینکه این وقف نامه با مرکب مشکی بر روی کاغذ کاهی به طول 43 و عرض 33 سانتی متر با خط شکسته نستعلیق نوشته شده است، افزود: حاج عبدالحسین تاجر زنجانی از بزرگان خاندان خطیبی در شهر زنجان است که از دیگر کارهای خیر او احداث آب انبار عبدالحسین در شهر زنجان است.
,وی گفت: وی در سال 1300 هجری قمری پس از 85 سال عمر پر برکت دعوت حق را لبیک گفت و در قبرستان قدیمی شهر زنجان به خاک سپرده شد.
,کارشناس متون و کتیبههای اسلامی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان با اشاره به اینکه این وقف نامه بر اساس رونوشت آن توسط یکی از نوادگان حاج عبدالحسین در اختیار اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان قرار گرفته است، افزود: خیران همواره با وقف نام خود را ماندگار کرده اند.
,
, *قنات چیست؟
, *قنات چیست؟,درباره ریشه «قنات» در میان لغت شناسان اختلاف نظر وجود دارد. برخی این واژه را در اصل واژه ای فارسی می دانند. آنها لغت قنات را مأخوذ از لغت «کنه» به معنای کندن می دانند. در ایران و سایر کشورهای اسلامی جهان، برای قنات بیش از 27 اسم وجود دارد؛ یا به عبارت دیگر، برای نامیدن این نوع شیوه استحصال آب، 27 اصطلاح به کار برده شده است. این اسامی در جنوب غربی آسیا عبارتند از: قونات، کانات، قنات، کاریز، کهریز، کارزس و ...
, ...,
همه این نام ها به تونل هایی افقی گفته می شود که در مخروط افکنه ها، آب زیرزمینی را می کشد و بدون پمپ و وسیله دیگری آن را به سطح زمین آورده، قابل استفاده می کند.
تعریف بهتر قنات عبارت است از مجموعه ای از چند میله چاه و یک کوره زیرزمینی که با شیبی کمتر از شیب سطح زمین، آب موجود در لایه های آبدار مناطق مرتفع زمین را به کمک نیروی ثقل و بدون کاربرد نیروی کشش و هیچ نوع انرژی الکتریکی یا حرارتی با جریان طبیعی جمع آوری می کند و به نقاط پست تر می رساند.
,
در واقع قنات را می توان نوعی زهکش زیرزمینی دانست که آب جمع آوری شده توسط این زهکش به سطح زمین آورده می شود و به مصرف آبیاری و شرب می رسد.
,,
*قنات های شهر زنجان
, *قنات های شهر زنجان,از دوران ناصرالدین شاه تاکنون، آخرین آب های جاری شهر زنجان که به صورت نوبتی مورد استفاده محلات قرار می گرفته است.
,
قنات های حاجی میر بهاءالدین، حاج یوسف؛ حاجی عبدالحسین تاجر موسوم به قنات سرچشمه و قیز قید از مهمترین قنات های شهر زنجان محسوب می شود.
همه این قنات ها از سلسله کوه های شرقی و شمال شرقی که حدود 30 تا 40 کیلومتری زنجان واقع شده اند شروع شده، آب کشاورزی و آشامیدنی را تأمین می کرده اند.
, .,
,
*حاج عبدالحسین خطیبی تاجر و واقف زنجانی
, *حاج عبدالحسین خطیبی تاجر و واقف زنجانی,حاج عبدالحسین تاجر زنجانی است که حدود 1215 ق در زنجان متولد شده و در زمان خود بزرگ خاندان خطیبی بوده است. شغل اصلی اش تجارت بوده و همواره با اصفهان مراوده داشته است.
,
وی به سبب تجارت و ارثیه ای که از پدرش داشته است در زنجان یکی از رجال و اعیان طراز اول شهر بوده است.
وی همواره در کارهای عام المنفعه پیشگام بوده و براساس اسناد و مدارک موجود، او مشوق اصلی آمدن و ماندن آخوند ملاعلی قارپوز آبادی به زنجان بوده و سرمایه اصلی ساخت مسجد و مدرسه چهل ستون را تقبل کرده است.
,
حاج عبدالحسین بعد از واقعه بابیّت در زنجان که شهر دچار خرابی شده و قلعه های اصلی شهر فرو می ریزید، در قسمت غربی شهر نزدیک دروازه تبریز قلعه چه ای برای خانواده اش می سازد که حدود بیست هزار متر مساحت داشته و دارای چندین برج بوده و دیوارهایی ضخیم به عرض 5.1 متر و ارتفاع 3 متر داشته است. ضخامت دیوارها چنان بوده است که یک نفر اسب سوار می توانسته روی دیوار حرکت کند. آثار این قلعه چه تا دهه 40 موجود بوده است.
از آنجایی که شهر زنجان در دوران قاجاریه به دلایل مختلف در حال گسترش و توسعه بوده؛ از طرفی شهر با کمبود آب آشامیدنی و زراعی مواجه بود، به طوری که هنگام خشکسالی ها و تغییرات جوی مشکل آب شرب از مشکلات جدّی بوده است؛ مخصوصاً در خشکسالی سال 1288 (23) که علاوه بر مرگ و میر مردم بر اثر قحطی، شمار فراوانی نیز در شهر به خاطر آلودگی آب شرب به وبا مبتلا شده، از بین رفتند، در این زمان عده ای از مردم به بزرگان شهر مراجعه کرده، خواستار حل مشکل آب شرب می شوند. در این میان حاج عبدالحسین تقبل می کند که قناتی برای تأمین آب شرب شهر زنجان حفر کند. حفر قنات از سال 1288 ق به دست مقنیان مجرب شهر آغاز می شود. البته پیش از آن، در محله سرچشمه چشمه ای بوده، ولی رفته رفته آب دهی آن کم شده و به آب باریکه ای تبدیل شده است.
, .,
,
*حل مشکلات حفر قنات در زنجان توسط واقف
حفر قنات چون در مرکز شهر بود، حاج عبدالحسین با مشکلاتی نیز روبرو بود؛ از جمله اینکه برخی از خانواده ها مانع احداث چاه های قنات می شدند که با سیاست و کاردانی حاج عبدالحسین نیز این مشکلات حل می شود.
این قنات که به نام قنات سرچشمه معروف است، از زمین های روستای دیزج آباد شروع می شود. چاه های متعددی هم در مسیر آن حفر شده است. بر طبق وقف نامه موجود، هشت شعبه داشته که شعبه اصلی آن همان محله سرچشمه است که در خیابان طالقانی فعلی قرار دارد و محله ای بوده که اکثر منسوبین خانواده خطیبی در آنجا زندگی میکردند.
در قسمت های مختلف شهر آب انبارهای متعددی هم ساخته شده و آب آشامیدنی مردم شهر در آنجا ذخیره می شده است، تا اوایل قرن اخیر، 12 آب انبار در داخل حصار که بافت قدیمی شهر است وجود داشته است.
, .,
, .,
,
آب انباری نیز در محله گونیه، نزدیک قلعه چه حاج عبدالحسین ساخته شده بود که تا این اواخر باقی مانده بود.
این آب انبارها از نظر معماری و پلان به طور یکسان شامل سه فضای مخصوص جمع شدن آب بوده است. ته نشست گل و لای در فضای نخستین انجام می گرفت و مخزن دوم، آب نسبتاً صافی را در خود جای می داده است. فضای سوم که محل برداشت آب بوده است یک پله نسبتاً طویل داشته که عموماً به نام قرخ ایاق (چهل پله) نامیده می شد.
این آب انبارها با عناصری نظیر سنگ، آجر، ملاط ساروج ساخته شده اند. فلکه خروجی آب، به لحاظ عبور صاف شده، عموماً اندکی بلندتر از کف آب انبار تعبیه شده و تماماً دارای فاضلاب جهت لایروبی گل و لای است. این آب انبارها تا دهه های اخیر، قبل از لوله کشی مورد استفاده اهالی بوده است.
شعبات قنات سرچشمه با توضیحات کامل در وقف نامه آمده است. نکته قابل توجه در وقف نامه، توضیح حدود اربعه زمین های تحت پوشش قنات است که از زمین های واقع در بین سیلاب همایون از آبریز کوه های همایون جاری شده تا رودخانه زنجان رود ادامه داشت. یعنی از حدود خیابان فرمانداری فعلی تا رودخانه سارمساقلو، همه این زمین ها متعلق به حاج عبدالحسین بوده و در وقف نامه اشاره شده است که هر کس بیست جریب از این زمین ها را حیازت کند، در تصرف و تملک او خواهد بود.
اولین اقدام را برای آبادی زمین ها، خود حاج عبدالحسین انجام داده، باغی را در قسمت شمال غربی آن زمین ها احداث می کند که به حسین آباد معروف بود و در حال حاضر به علی آباد نامبردار است.
این باغ را حاج عبدالحسین به برادرش میرزا ابراهیم خان سرتیپ که داماد عبداله میرزا دارا حاکم زنجان بود بخشید تا بتواند از میهمان های خود که از رجال کشوری و لشگری دوره قاجار بودند در آنجا پذیرایی کند. در خاطرات ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمد علی شاه هم آمده است که در مسیر زنجان به آذربایجان، چند شبی را در محل باغ حسین آباد گذرانده اند.
حاج عبدالحسین فرد خیّری بوده است. آن گونه که از معمّرین نقل شده است، در قحطی 1288 که به «سال مجاعه» معروف است و مردم به شدت در تنگنا بودند، کفالت بیش از 50 خانوار را شخصاً به عهده داشته و با احداث تنورهایی در محل قلعه چه، به هر خانوار نیازمند زنجانی روزانه یک قرص نان می داده است.
در خاطرات و بعضی از سفرنامه های دوره قاجار از حاج عبدالحسین به عنوان یکی از رجال و اعیان زنجان نام برده شده است. سرانجام وی پس از حدود 85 سال عمر بابرکت، در سال 1300 ق دعوت حق را لبیک گفته، در محل قبرستان قدیمی شهر که نزدیک مقبره مجتهدی ها بود دفن شد.
, .,
,
, .,
, .,
, .,
, .,
,
در اوایل حکومت پهلوی این قبرستان متروکه شد و دانش آموزان دختر در آن محل درختکاری می کردند و آنجا قیزلارباغی (باغ دختران) نام گرفت.
انتهای پیام/
]
ارسال دیدگاه