شب یلدا و 40 غذای مختلف/ یک دقیقه بیشتر برای کمک کردن به مهر و مهربانی

مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی، هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند، بنابراین این شب را زایش خورشید(مهر) نامیدند و آن را آغاز سال قرار دادند.

کریسمس مسیحیان نیز ریشه در همین اعتقاد دارد، در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شد و در اوستا، واژه «سَرِدَ» (Sareda) یا «سَرِذَ» (Saredha) که مفهوم «سال» را افاده می‌کند، خود به معنای «سرد» است و این به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی است.

تاریکی نماینده اهریمن بود و چون در طولانی‌ترین شب سال، تاریکی اهریمنی بیشتر می‌پاید، این شب برای ایرانیان نحس بود و چون فرا می‌رسید، آتش می‌افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیطانی نابود شده و بگریزند، مردم گرد هم جمع شده و شب را با خوردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گفت‌وگو به سر می‌آوردند و خوانی ویژه می‌گستردند، هرآنچه میوه تازه فصل که نگاهداری شده بود و میوه‌های خشک در سفره می‌نهادند. سفره شب یلدا، "میَزد "Myazd نامیده شد و شامل میوه‌های تر و خشک، نیز آجیل که از لوازم این جشن و ولیمه بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» یا خورشید برگزار می‌شد.

در مازندران دو چله

یک محقق تاریخ در گفت‌وگو با بلاغ، با اشاره به اینکه بر سر جشن دیگان (چِلِه شو) چه آمد که شد شب یلدا، می‌گوید: آیا از خود پرسیده‌ایم چرا پدرانمان یلدا را به‌کار نمی‌برند؟ بر سر ما چه امد؟

احمد باوند، افزود: در تقویم گذشته ایرانیان هفته به‌کار نمی‌بردند و هر ماه 30 روز و هر روز بنام خاصی بود، هنگامی که نام روز با نام ماه برابر می‌شد در آن ماه و آن روز جشنی برپا می‌کردند.

باوند با بیان اینکه در دی‌ماه روزهای هشتم و پانزدهم و بیست و سوم جشنی برپا می‌شد، تصریح کرد: نیاکانمان در دوره باستان در زمینه نجوم بسیار ماهر بوده و بر اساس اعتقاداتشان در پایان این شب طولانی تاریکی شکست خورده، روشنایی پیروز و خورشید زاده می‌شود.

وی با بیان اینکه پس از شب یلدا تا 40 شب روز طویل‌تر می‌شود که آغاز آن جشن چله‌شو و پایان آن جشن سده است، یادآور شد: از آنجایی که در گذشته مبنای زندگی بر کشاورزی استوار بود، از شب چله تا آغاز بهار را به پای‌کوبی و سرور می‌پرداختند.

این محقق با اشاره به اینکه آغاز دی در واقع آغاز سال و به شگون روزی که خورشید از چنگ تاریکی نجات می‌یابد و بر همین بارور مهرپرستان این شب را با شادی و جشن خاتمه می‌دادند، گفت: ریشه این جشن از سرزمین البرز کوه است و طبق سکه مهری که در منطقه البرز آمل در دامنه کوه دماوند آیین مهری قدمتی بیش از 8 هزار سال به دست آمد و این نشان از قدمت این جشن در آن دوران را دارد.

وی با بیان این سوال که "اما یلدا چرا؟"، افزود: در سده چهارم میلادی بر اثر اشتباهی که در محاسبه کبیسه‌ها رخ داد روز 25 دسامبر را به جای روز 21 دسامبر روز تولد میترا دانسته و تولد عیسی مسیح را نیز در این آغاز سال قرار دادند.

باوند، تصریح کرد: سنایی غزنوی نیز به این تقارن اشاره دارد. «به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی/ که پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا». بنابراین نوئل اروپایی همان شب یلدا و نوئل واقعی یعنی انقلاب شَتَوی در 30 آذر برابر با 21 دسامبر است.

وی با اشاره به این موضوع که چه عاملی "دیگان یا چِلِه شو" را به یلدا بدل کرد، گفت: هنگامی که مسیح در برابر میتراییسم ظهور کرد، امپراتوری روم به رنگ مسیحی درآمد و کنستانتین رومی برای آنکه بتواند با ایران مقابله کند از مهرپرستی دست می‌برداشت و به آیین مسیح روی آورد یعنی همان شگردی که شاه اسماعیل با شیعه‌گری برای مقابله با عثمانی‌ها استفاده کرد و به این دلیل آیین مهر سر به مهر می‌شود و به ظاهر از میان می‌رود اما از ضمیر ناخودآگاه ایرانیان همچنان پا برجا است.

باوند با بیان اینکه تاکنون 130 پیکره ایزدمهر از زیر خاک کشف شد و در موزه واتیکان نگهداری می‌شود، خاطرنشان کرد: عقیده بیشتر پژوهشگران این است که در این شب پیامبر ایرانی بنام مهر یا میترا از مادری بنام ناهید متولد شد و این جشن حکایت زایش مهر یا خورشید است و نیز از آنجایی که اول دی تولد خورشید را هم در پی دارد بنابراین این جشن در آغاز دی‌ماه برگزار می‌شود.

خُرده چِلِه گِنه بِهار خاطر نَوه مِن چِلیک وچه ره گَره دِله کِشمبه

وی درباره اعتقادات مختلف برای نام نهادن شب چله وجود دارد، اضافه کرد: از این شب تا جشن سده یعنی دهم بهمن، 40 شب فاصله است و یا اینکه چون ناهید مادر مهر او را در این شب زایید چله مار شد به این دلیل آن را چله نام نهادند و حتی ضرب المثلی مازندرانی داریم که «خُرده چِلِه گِنه بِهار خاطر نَوه مِن چِلیک وچه ره گَره دِله کِشمبه». یعنی چله کوچک می‌گوید اگر بخاطر بهار نبود من بچه کوچک را در درون گهواره می‌کشتم.

مدیر انجمن علمی رصدخانه آلاشت سوادکوه در گفت‌وگو با بلاغ درباره نجوم یلدا، گفت: از آنجایی که وقتی خورشید به دور زمین به شکل بیضی حرکت می‌کند نسبت به سطح زمین که با افق زاویه 23 و نیم درجه می‌سازد و این در دید ناظر زمین جابجایی خورشید را متصور می‌شود و در این حالت طول خورشید در فصول مختلف سال متفاوت است.

موسی فرهادی، با اشاره به اینکه در تابستان خورشید ارتفاع بیشتر و در زمستان ارتفاع کمتری دارد، افزود: مداری که خورشید در مدار طی می‌کند البته از دید ناظر زمین که خورشید حرکت می‌کند "دایرت الاروج" می‌نامند که مدار حرکت خورشید از دید ناظر زمین است و در این همین مسیر کمال حرکت ماه و سایر منظومات شمسی را مشاهده می‌کنیم.

فرهادی، تصریح کرد: دایرالاروج صفحه نصف‌النهار را در دو نقطه رسم می‌کند که این دو نقطه اعتدال بهاری و اعتدال پاییزی نامیده می‌شود.

وی با بیان اینکه اعتدال پاییزی که همان نوروز که آغاز سال شمسی در تقویم ایران است و در شب اول پاییز نیز طول روز و شب با هم برابر می‌شود، یادآور شد: پس از پاییز نقطه اعتدال پاییزی طول روز کوتاه و شب بلند می‌شود و این بلندی شب تا پایان پاییز و ابتدای زمستان که به آن انقلاب زمستان نامیده می‌شود که در این هنگام شب به طولانی‌ترین زمان و روز به کوتاه‌ترین زمان خود می‌رسد.

مدیر انجمن علمی رصدخانه آلاشت سوادکوه، افزود: در انقلاب تابستانی نیز در ابتدای تابستان شب به کوتاه‌ترین زمان و روز به بلندترین زمان خود می‌رسد که در حقیقت دو اعتدال و دو انقلاب رخ می‌دهد که دو اعتدال بهاری و پاییزی است و دو انقلاب، تابستانی و زمستان را در پی دارد.

این مسئول با اشاره به اینکه انقلاب زمستان به نام شب یلدا شناخته می‌شود، گفت: از دید فرهنگی شب یلدا از دو بعد قابل اهمیت است و خود معنی یلدا یعنی تولد و زاده شدن و این مفهوم را در میان ایرانیان دارد که شب هر چه قدر هم که طولانی باشد روز را در پی دارد و خورشید طلوع خواهد کرد و انسان نباید از طولانی بودن شب ترسی در میان خود راه دهد.

وی، تصریح کرد: اما از دید علمی و نجومی شاید اختلاف این شب با شب‌های قبل و پس از این شب در حد یک دقیقه باشد و اما طولانی‌ترین شب سال است.

فرهادی با بیان اینکه در نقاط مختلف کشور طول شب متفاوتی را تجربه می‌کنند هر چه به جنوب شرق کشور برویم شب یلدا کوتاه‌تر و هر چه به شمال غربی برویم طول شب یلدا طولانی‌تر می‌شود، توضیح داد: این اختلاف میان جنوب شرق و شمال غربی در حد یک ساعت و 10 دقیقه است که در جنوب شرق چابهار طول شب یلدا 13 ساعت و 26 دقیقه و شمال غربی در شهر ماکو طول شب یلدا 14 ساعت و 36 دقیقه است. بنابراین کوتاه‌ترین شب یلدا در ایران، شهرستان چابهار و طولانی‌ترین شب یلدا نیز در شهرستان ماکو خواهد بود.

وی افزود: طلوع آفتاب در ساری در اول دی 7 و 6 دقیقه و غروب آفتاب 30 آذرماه نیز 16 و 45 دقیقه که شب یلدا حدود 14 ساعت و 21 دقیقه است.

فرهادی، یادآور شد: در این شب ایرانیان به شب‌نشینی و شاهنامه‌خوانی، تفاعل‌زدن به شعر حافظ و خوردن انار و هندوانه می‌پردازند.

محقق فرهنگ و آداب و رسوم در مازندران درباره شب یلدا در گفت‌وگو با خبرنگار بلاغ، اظهار کرد: شب یلدا سنتی دیرینه ایرانی است که جهانی شده و نخست آریایی‌ها به ایران آوردند، یلدا واژه‌ای سوریانی است و به معنی تولد است و بیشتر معنی رویایی دارد، در اوستا مهر بزرگترین ایزد است.

سیروس مهدوی، افزود: در گاه شناسی مردم مازندران این شب به "شب چله" معروف است که نخستین روز از زمستان و بلندترین شب سال و بیداری تا صبحگاهان و گرد هم بودن برای آنکه تاریکی بر روشنایی غلبه پیدا نکند و این به شکل نمادین است و همگان با بیدار ماندن خود را با جریان زمان وقف می‌دهند.


مهدوی، تصریح کرد: هنگامی که گرما به انتهای خود می‌رسد که همان شب یلدا که خورشید در دورترین نقطه از زمین قرار دارد و به زمین نمی‌تابد در این حالت مردم بیدار می‌مانند روشنایی بر تاریکی غلبه کند.

وی، یادآور شد: در شب یلدا هنگامی که گرما به انتهای خود می‌رسد در این حالت خورشید در دورترین نقطه از زمین قرار دارد و به زمین نمی‌تابد بنابراین مردم بیدار می‌مانند تا روشنایی بر تاریکی غلبه کند.

این محقق درباره نحوه نگهداری میوه‌ها برای این شب، گفت: در هر خانه‌ای در گذشته یک چاه آب وجود داشت که در درون آن چند هندوانه را به ریسمانی متصل کرده و و در درون چاه و نرسیده به آب قرار می‌دادند تا خنک بماند و در این شب آن را بیرون می‌کشیدند، به همین دلیل به این میوه‌ها «چِلودَوِست» یعنی بسته به چاه می‌نامیدند.

وی افزود: هندوانه به معنای پایداری کار کشاورزان است و همچنین انار نیز از میوه‌های اصلی این شب بود.

مهدوی با اشاره به اینکه از جمله اعتقادهای مهم این شب تفاعل به فال حافظ است، گفت: برخی دیگر از فال‌ها با انار انجام می‌شد به این شکل که جوانی روی انار را می‌برید و اگر دانه‌های انار زخمی می‌شد به معنای ناکامی جوان بود و اگر انار شیرین بود این فرد زندگی خوبی دارد و انار نشانه زندگی همراه با ناملایمات و ترشی انار نیز از زندگی بسیار سخت و دشوار جوان نوید می‌داد.

گلنساء مهربانی از گذشته و خاطرات مادرش در گفت‌وگو با خبرنگار بلاغ، می‌گوید: دو ماه قبل از شب یلدا مادرم مقداری از میوه‌هایی که خودم کاشته بود را برای این شب مثل هندوانه و انار و ... را بر روی پشت بام خانه در دورن کاه قرار می‌داد و تا خراب نشود.

وی می‌افزاید: کدوها را پس از مصرف تخم‌هایش خشک می‌کرد تا برای شب یلدا آماده باشد.

گلنساء اضافه کرد: در شب یلدا مادرم کرسی را وسط اتاق قرار می‌داد و بر روی آن لاهافی که با پشم گوسفند درست شده و با پارچه‌های چهل‌تیکه تزیین شده بود بر روی کرسی پهن می‌کرد.

وی گفت: مادرم در این شب غذای مفصلی آماده می‌کرد و 40 نوع تنقلات همراه با میوه‌ها و غذاهای مختلف را برای این شب بر روی کرسی قرار می‌داد و همه بچه‌ها و بزرگان دور کرسی جمع می‌شدند و با شادی و خودن خوراکی‌هایی که با دسترنج مادرم بود شب را به صبح می‌رساندیم اما حال پس از آنکه مادرم را از دست دادیم دیگر آن مهربانی گذشته وجود نداد.

به گزارش بلاغ، یک دقیقه از شب یلدا می‌تواند مردم را ساعت‌ها در کنار هم بنشاند و فرزندان با شب‌نشینی از پدر و مادر خود دیدار کنند، در مجموع این یک دقیقه بسیار به مهر و مهربانی کمک می‌کند.

 

انتهای پیام/