دوئل وزیر علوم با استقلال دانشگاه ها
به راستی استقلال دانشگاه ها اساسا چیست و چه فاکتورهایی دارد که این همه در مجامع علمی بحث بر سر آن زیاد است.[
به گزارش شبکه اطلاع رسانی راه دانا؛ نقل از خبرگزاری علم و فناوری؛ نمایندگان مخالف وزیر علوم یکی از مباحث مورد مناقشه را استقلال دانشگاه ها عنوان نموده اند. مشکلی که منصور غلامی از برنامه های خود برای رفع این مهم دفاع می کند.
, شبکه اطلاع رسانی راه دانا,به راستی استقلال دانشگاه ها اساسا چیست و چه فاکتورهایی دارد که این همه در مجامع علمی بحث بر سر آن زیاد است.
سالهای قبل از انقلاب اسلامی به جز دانشگاه ملی ایران که غیر مستقیم تحت تولیت و پشتیبانی حکومت وقت بود، بقیه دانشگاه ها بدون استثناء برخاسته از اراده دولت و در نتیجه زیر استیلای دولت بوده اند. تحولاتی که بعد از انقلاب اسلامی در حوزه آموزش عالی پدید آمده است و خروجی آن تزاید دانشگاه های دولتی و دوره های شبانه و پردیس های مکمل آن؛ همراه با ایجاد دانشگاه های آزاد، پیام نور، غیر انتفاعی و علمی کاربردی با حجم عظیمی از دانشجویان در مقاطع مختلف تحصیلی می باشد، ضرورت توجه به موضوع استقلال دانشگاه ها، چالش ها و محدودیت های مربوط به آن و چگونگی تحقق این مهم را مضاعف کرده است.
تعیین میزان مناسب استقلال نهادی دانشگاهها موضوعی اساسی برای دانشگاهها و آموزش عـالی کشـور است.
در این گزارش سعی شده است با بررسی نگرش برخی از ذینفعان آموزشعـالی ایـران، ویژگیهـای برجسته استقلال نهادی اثربخش دانشگاههای دولتی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به دسـت آید. بررسی قوانین و مقررات نشان می دهد که دانشگاههای دولتی ایران در هشـت مؤلفـه اسـتقلال دارنـد . یکی از مسائل مهم در حکمرانی نظامهای آموزش عالی تعیین میزان استقلال دانشگاهها یا تعیین حـدود اختیاراتی است که به موجب قانون و تعاملات دانشگاه با دولت ملی، برای ساختارهای تصمیم گیری داخل دانشگاه در نظر گرفته میشود. اصطلاح حکمرانی در آموزش عالی بـرای توصـیف سـاختارها، فراینـدها و فعالیتهای دخیل در برنامه ریزی و هدایت مؤسسـات و افـراد فعـال در آن اسـتفاده مـی شـود و به موضوعاتی همچون مسئول اصلی هدایت مؤسسه، ساختارهای تصمیم گیـری و حدود اختیارات آنهـا و اشـخاص دارای مسـ ئولیت و منـابع مشـروعیت تصـمیم گیـریِ آنهـا مـی پـردازد .
مزیت وجود هیئت امنا این است که تمام مسائل عملیاتیِ جزئی از عهده وزارت علوم، تحقیقات و فنـاوری برداشته میشود و دولت را از اتهام دخالت در امور دانشگاهی حفظ و زمینه استقلال دانشـگاهی بیشـتری را فراهم میکند، فعالیتهای مراکز قانونگذاری را کاهش میدهد و شـرایطی را فـراهم مـی کنـد تـا درک عمیقی از حکمرانی در دانشگاه بهدست آید و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز بتواند بر مسائل مربـوط به سیاستگذاری متمرکز شود. هیئتامنا مـی توانـد بـه جـای کارکنـان مـدیریت گـرای دولتـی، کارکنـان متخصص آموزشعالی استخدام کند تا در یک ساختار حرفهای مستقل، که هیئـت امنـا ایجـاد می کند.
عمل حقیقت استقلال مؤسسات آموزشعالی اغلب آمیزهای از حقـوق مـوروثی، سـنت، اهـداف قانونگـذار و فرهنگ اجتماعی است و در طول زمـان از طریـق انـواع فراینـدهای قـانونی، تصـمیم گیریهـای اداری و مقررات خاص به دست میآید و به ندرت ساختاری دقیق برای یک طرح منطقـی اسـت . همچنـین ، ایـن استقلال یک فرهنگ خاص، حق یا قدرت است، به طوریکه ویژگیهای استقلال دانشگاههای یک کشور را نمیتـوان بـرای کشـور دیگـر در نظـر گرفـت
در دهه های اخیر به دلایل چندی دولتها تشویق شده اند تا به دانشگاهها استقلال بیشتری اعطـا کننـد ، از جمله اینکه هر چه رشد تقاضا برای آموزش عالی بیشتر میشود [کـه ایـن تقاضـا در چـارچوب اقتصـاد دانش تداوم پیدا میکند] و دولتها به نقش خود در ارتقای توسعه اقتصادی واقـف تـر مـی شـوند، مطمـئن شدن از اداره اثربخش نظامهای آموزش عـالی بـه طـور فزاینـده اهمیـت مـی یابـد . همچنـین، نظامهـای آموزش عالی به دلیل رشد تعداد مؤسسات خصوصی و دولتی در حال پیچیده تر شدن هستند و بـه مـوازات آن این نکته نیز در حال روشن شدن است که دولتها بهترین حکمران در باره نحوه فعالیتهای هر دانشگاه نیستند.
در حال حاضرآشکار شده است کـه مـدل قـدیمی کنترل کامل از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در دراز مدت ناپایدار اسـت و در سراسـر جهـان در حال جایگزین شدن با سایر مدلهاست؛ یعنی تغییر حالت از دخالت گسترده متمرکـز بـه اسـتقلال بیشـتر دانشگاهها و تکیه بر شیوه های پیچیده تر نظارت و بررسی عملکرد.
در کشور ایران از اواسط قرن نوزدهم مؤسسات آموزش عالی به سبک غربی و به منظـور تربیـت نیـروی انسانی مورد نیاز بخشهای صنعتی، کشاورزی و خدماتی کشور تأسیس شدند. نوع نگاه اجتمـاعی بـه ایـن مؤسسات، به عنوان بخشی از بوروکراسی دولتی و در جهت نقش واگذار شده به آنها، همواره نگـاه ابـزاری بوده است. اما اکنون به نظر می رسد که با ظهور مجموعه عوامل و شرایط جدید، نوع نگـاه اجتمـاعی بـه دانشگاهها در حال تغییر است و لازم است متناسب با آن در اختیارات و استقلال آنها نیز تغییراتـی ایجـاد شود.
آنگونه که در سند چشم انداز بیست ساله کشور آمده است در سال 1404 ایران کشوری برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فنــاورى و کشــوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه باید باشد و برای رسیدن به این مهم لازم است حرکت های جوششی چشم نوازی در عرصه علم و دانش کشور صورت گیرد و این مساله میسر نیست مگر با حرکت دانشگاه ها و آزادی عمل آن ها.
تأکید تعدادی از تحقیقات انجام شده بر ناکارآمدی نظام کنـونی آمـوزش عـالی ایـران و لـزوم افـزایش اختیارات دانشگاههای آن. رحمان سرشت معتقد است که قوانین و مقررات آموزشعـالی دیوانسـالاری کاملی بر آموزش عالی ایران حاکم و از عملکرد اثربخش آن پیشگیری کرده است و بهرهگیـری کامـل از نیروهای بالقوه نهفته در این مؤسسات مستلزم تجدید نظر فوری، اما کارآمد، در نظام کنترلـی حـاکم بر آموزشعالی است .
نفیسی گفتـه اسـت کـه از جملـه چالش ـهایی کـه آموزش عالی ایران با آن روبه روست، نداشتن استقلال نهادی و آزادی علمی و بـه همـراه آن پاسـخگو نبودن دانشگاه در مقابل جامعه و بهطور کلی، همه ذینفعان است. بهدلیل تمرکز شـدید حـاکم بـر امـور آموزشعالی ایران، اصولاً نهاد دانشگاه همانند یک واحـد ا داری عمـل مـی کنـد .
آراسته نیز معتقد است که حقایق موجود آمـوزش عـالی بیـانگر آن اسـت کـه نظـام دیوانسـالار و متمرکز کنونی توانایی هدایت مراکز آموزشعالی را ندارد. نظام آموزشعـالی بـه عنـوان زیـر نظـامی از دولت و با ساختار متمرکز در اموری چون پـذیرش د انشـجو، برنامـه ریـزی درسـی، تخصـیص بودجـه، انتصاب رئـیس دانشـگاه و گـزینش اعضـای هیئـت علمـی و کارکنـان، کـارایی خـود را از دسـت داده است.
جاودانی و همکاران نیز در تحقیق خود بیـان مـی دارنـد کـه 71 %مـدیران عالی نظام آموزش عالی ایران تمرکزگرایی، حاکمیـت دیوانسـالاری سـنتی و شـکل نگـرفتن اسـتقلال آکادمیک را جزو نقاط ضعف آموزش عالی ایران میدانند و مداخله گری دولت در نظام آموزش عـالی را از تهدیدات آن بـه شـمار مـی آورنـد.
با مروری کوتاه بر بخشی از علل استقلال دانشگاه ها به نظر می رسد که این مساله چالشی مهم برای وزیر علوم جدید است چرا که مطالبه گری بخشی از جامعه علمی کشور این جریان را سو می دهد. البته منصور غلامی در برنامه خود به جزئیات استقلال دانشگاه ها اشاره نکرده است.
از طرفی باید در نظر داشت که در مساله حساسی مانند استقلال دانشگاه ها تنها نظر وزارت علوم دخیل نیست و باید تمامی دستگاه ها اعم از دانشگاه ها و شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس و ... نیز در این مساله ورود کنند.
اما در هر حال وزارت علوم بعنوان مهمترین جریان موثر در امر استقلال دانشگاه ها با چالشی بسیار مهم روبروست و باید دید منصور غلامی در طول دوران صدارت خود بر این وزارتخانه چه رویکردی نسبت به آن خواهد داشت؟
به راستی استقلال دانشگاه ها اساسا چیست و چه فاکتورهایی دارد که این همه در مجامع علمی بحث بر سر آن زیاد است.
,سالهای قبل از انقلاب اسلامی به جز دانشگاه ملی ایران که غیر مستقیم تحت تولیت و پشتیبانی حکومت وقت بود، بقیه دانشگاه ها بدون استثناء برخاسته از اراده دولت و در نتیجه زیر استیلای دولت بوده اند. تحولاتی که بعد از انقلاب اسلامی در حوزه آموزش عالی پدید آمده است و خروجی آن تزاید دانشگاه های دولتی و دوره های شبانه و پردیس های مکمل آن؛ همراه با ایجاد دانشگاه های آزاد، پیام نور، غیر انتفاعی و علمی کاربردی با حجم عظیمی از دانشجویان در مقاطع مختلف تحصیلی می باشد، ضرورت توجه به موضوع استقلال دانشگاه ها، چالش ها و محدودیت های مربوط به آن و چگونگی تحقق این مهم را مضاعف کرده است.
, .,تعیین میزان مناسب استقلال نهادی دانشگاهها موضوعی اساسی برای دانشگاهها و آموزش عـالی کشـور است.
,در این گزارش سعی شده است با بررسی نگرش برخی از ذینفعان آموزشعـالی ایـران، ویژگیهـای برجسته استقلال نهادی اثربخش دانشگاههای دولتی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به دسـت آید. بررسی قوانین و مقررات نشان می دهد که دانشگاههای دولتی ایران در هشـت مؤلفـه اسـتقلال دارنـد . یکی از مسائل مهم در حکمرانی نظامهای آموزش عالی تعیین میزان استقلال دانشگاهها یا تعیین حـدود اختیاراتی است که به موجب قانون و تعاملات دانشگاه با دولت ملی، برای ساختارهای تصمیم گیری داخل دانشگاه در نظر گرفته میشود. اصطلاح حکمرانی در آموزش عالی بـرای توصـیف سـاختارها، فراینـدها و فعالیتهای دخیل در برنامه ریزی و هدایت مؤسسـات و افـراد فعـال در آن اسـتفاده مـی شـود و به موضوعاتی همچون مسئول اصلی هدایت مؤسسه، ساختارهای تصمیم گیـری و حدود اختیارات آنهـا و اشـخاص دارای مسـ ئولیت و منـابع مشـروعیت تصـمیم گیـریِ آنهـا مـی پـردازد .
, .,مزیت وجود هیئت امنا این است که تمام مسائل عملیاتیِ جزئی از عهده وزارت علوم، تحقیقات و فنـاوری برداشته میشود و دولت را از اتهام دخالت در امور دانشگاهی حفظ و زمینه استقلال دانشـگاهی بیشـتری را فراهم میکند، فعالیتهای مراکز قانونگذاری را کاهش میدهد و شـرایطی را فـراهم مـی کنـد تـا درک عمیقی از حکمرانی در دانشگاه بهدست آید و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز بتواند بر مسائل مربـوط به سیاستگذاری متمرکز شود. هیئتامنا مـی توانـد بـه جـای کارکنـان مـدیریت گـرای دولتـی، کارکنـان متخصص آموزشعالی استخدام کند تا در یک ساختار حرفهای مستقل، که هیئـت امنـا ایجـاد می کند.
,عمل حقیقت استقلال مؤسسات آموزشعالی اغلب آمیزهای از حقـوق مـوروثی، سـنت، اهـداف قانونگـذار و فرهنگ اجتماعی است و در طول زمـان از طریـق انـواع فراینـدهای قـانونی، تصـمیم گیریهـای اداری و مقررات خاص به دست میآید و به ندرت ساختاری دقیق برای یک طرح منطقـی اسـت . همچنـین ، ایـن استقلال یک فرهنگ خاص، حق یا قدرت است، به طوریکه ویژگیهای استقلال دانشگاههای یک کشور را نمیتـوان بـرای کشـور دیگـر در نظـر گرفـت
,در دهه های اخیر به دلایل چندی دولتها تشویق شده اند تا به دانشگاهها استقلال بیشتری اعطـا کننـد ، از جمله اینکه هر چه رشد تقاضا برای آموزش عالی بیشتر میشود [کـه ایـن تقاضـا در چـارچوب اقتصـاد دانش تداوم پیدا میکند] و دولتها به نقش خود در ارتقای توسعه اقتصادی واقـف تـر مـی شـوند، مطمـئن شدن از اداره اثربخش نظامهای آموزش عـالی بـه طـور فزاینـده اهمیـت مـی یابـد . همچنـین، نظامهـای آموزش عالی به دلیل رشد تعداد مؤسسات خصوصی و دولتی در حال پیچیده تر شدن هستند و بـه مـوازات آن این نکته نیز در حال روشن شدن است که دولتها بهترین حکمران در باره نحوه فعالیتهای هر دانشگاه نیستند.
,در حال حاضرآشکار شده است کـه مـدل قـدیمی کنترل کامل از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در دراز مدت ناپایدار اسـت و در سراسـر جهـان در حال جایگزین شدن با سایر مدلهاست؛ یعنی تغییر حالت از دخالت گسترده متمرکـز بـه اسـتقلال بیشـتر دانشگاهها و تکیه بر شیوه های پیچیده تر نظارت و بررسی عملکرد.
,در کشور ایران از اواسط قرن نوزدهم مؤسسات آموزش عالی به سبک غربی و به منظـور تربیـت نیـروی انسانی مورد نیاز بخشهای صنعتی، کشاورزی و خدماتی کشور تأسیس شدند. نوع نگاه اجتمـاعی بـه ایـن مؤسسات، به عنوان بخشی از بوروکراسی دولتی و در جهت نقش واگذار شده به آنها، همواره نگـاه ابـزاری بوده است. اما اکنون به نظر می رسد که با ظهور مجموعه عوامل و شرایط جدید، نوع نگـاه اجتمـاعی بـه دانشگاهها در حال تغییر است و لازم است متناسب با آن در اختیارات و استقلال آنها نیز تغییراتـی ایجـاد شود.
,آنگونه که در سند چشم انداز بیست ساله کشور آمده است در سال 1404 ایران کشوری برخوردار از دانش پیشرفته، توانا در تولید علم و فنــاورى و کشــوری توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه باید باشد و برای رسیدن به این مهم لازم است حرکت های جوششی چشم نوازی در عرصه علم و دانش کشور صورت گیرد و این مساله میسر نیست مگر با حرکت دانشگاه ها و آزادی عمل آن ها.
,تأکید تعدادی از تحقیقات انجام شده بر ناکارآمدی نظام کنـونی آمـوزش عـالی ایـران و لـزوم افـزایش اختیارات دانشگاههای آن. رحمان سرشت معتقد است که قوانین و مقررات آموزشعـالی دیوانسـالاری کاملی بر آموزش عالی ایران حاکم و از عملکرد اثربخش آن پیشگیری کرده است و بهرهگیـری کامـل از نیروهای بالقوه نهفته در این مؤسسات مستلزم تجدید نظر فوری، اما کارآمد، در نظام کنترلـی حـاکم بر آموزشعالی است .
,نفیسی گفتـه اسـت کـه از جملـه چالش ـهایی کـه آموزش عالی ایران با آن روبه روست، نداشتن استقلال نهادی و آزادی علمی و بـه همـراه آن پاسـخگو نبودن دانشگاه در مقابل جامعه و بهطور کلی، همه ذینفعان است. بهدلیل تمرکز شـدید حـاکم بـر امـور آموزشعالی ایران، اصولاً نهاد دانشگاه همانند یک واحـد ا داری عمـل مـی کنـد .
,آراسته نیز معتقد است که حقایق موجود آمـوزش عـالی بیـانگر آن اسـت کـه نظـام دیوانسـالار و متمرکز کنونی توانایی هدایت مراکز آموزشعالی را ندارد. نظام آموزشعـالی بـه عنـوان زیـر نظـامی از دولت و با ساختار متمرکز در اموری چون پـذیرش د انشـجو، برنامـه ریـزی درسـی، تخصـیص بودجـه، انتصاب رئـیس دانشـگاه و گـزینش اعضـای هیئـت علمـی و کارکنـان، کـارایی خـود را از دسـت داده است.
,جاودانی و همکاران نیز در تحقیق خود بیـان مـی دارنـد کـه 71 %مـدیران عالی نظام آموزش عالی ایران تمرکزگرایی، حاکمیـت دیوانسـالاری سـنتی و شـکل نگـرفتن اسـتقلال آکادمیک را جزو نقاط ضعف آموزش عالی ایران میدانند و مداخله گری دولت در نظام آموزش عـالی را از تهدیدات آن بـه شـمار مـی آورنـد.
,با مروری کوتاه بر بخشی از علل استقلال دانشگاه ها به نظر می رسد که این مساله چالشی مهم برای وزیر علوم جدید است چرا که مطالبه گری بخشی از جامعه علمی کشور این جریان را سو می دهد. البته منصور غلامی در برنامه خود به جزئیات استقلال دانشگاه ها اشاره نکرده است.
,از طرفی باید در نظر داشت که در مساله حساسی مانند استقلال دانشگاه ها تنها نظر وزارت علوم دخیل نیست و باید تمامی دستگاه ها اعم از دانشگاه ها و شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس و ... نیز در این مساله ورود کنند.
,اما در هر حال وزارت علوم بعنوان مهمترین جریان موثر در امر استقلال دانشگاه ها با چالشی بسیار مهم روبروست و باید دید منصور غلامی در طول دوران صدارت خود بر این وزارتخانه چه رویکردی نسبت به آن خواهد داشت؟
,]
ارسال دیدگاه